وضعیت کنونی: حرکت به سمت پرداخت موبایلی
بانک مرکزی در سال های اخیر گام های جدی برای عملیاتی سازی پرداخت های مبتنی بر NFC برداشته است. پروژه «کهربا» که در سال ۱۳۹۹ رونمایی شد اکنون به مرحله اجرا رسیده است. کارت های پنج بانک به این پروژه متصل شده و بانک های دیگر نیز در حال پیوستن هستند. مشتریان شبکه بانکی می توانند از طریق موبایل و نزدیک کردن آن به دستگاه های کارت خوان بدون استفاده از رمز با کاربری آسان تر و امنیت بیشتری پرداخت های خود را انجام دهند.
یکی از مهم ترین مزیت های این رویکرد کاهش کلاهبرداری از طریق دسترسی به اطلاعات کارت های بانکی است. با حذف کارت فیزیکی امکان سرقت اطلاعات کارت به شکل قابل توجهی کاهش می یابد.
زیرساخت ها: هنوز یک نسل عقب تر از دنیا
با وجود این پیشرفت ها واقعیت میدانی نشان می دهد که زیرساخت پرداخت ایران هنوز فاصله قابل توجهی با بازارهای بالغ جهانی دارد. بر اساس تحلیل های تخصصی با اشاره به نمودار گارتنر دو نوع پرداخت موبایلی از هم تفکیک می شود: پرداخت های وایرلس موبایل مبتنی بر NFC یا بارکد دوبعدی برای بازارهای نابالغ و پرداخت های نفر به نفر مبتنی بر اپلیکیشن برای بازارهای بالغ.
بازار بالغ بازاری است که در آن تکلیف مجوز قوانین حقوق مصرف کننده نظام مالیاتی و نظام قضایی «مستقل از فناوری های به کار رفته در سیستم پرداخت» مشخص است. چیزی که حداقل ۲۰ سال کار سیستماتیک می طلبد. در چنین شرایطی ایران هنوز یک نسل از پرداخت دنیا عقب است و به دلیل غفلت از زیرساخت ها چند سال دیگر باید هزینه دستگاه های واسط را تقبل کند.
مقایسه با تجربه جهانی: درس هایی از هند
تجربه هند می تواند تصویر روشنی از مسیر پیش رو ارائه دهد. هند با جمعیتی حدود ۱.۳۴ میلیارد نفر که ۱۷ برابر جمعیت ایران است مجموعاً حدود ۳ میلیون دستگاه کارت خوان دارد. در حالی که اپلیکیشن موبایلی PayTM توانسته با حذف هزینه تجهیزات واسط ظرف سه سال بیش از ۲۵۰ میلیون کاربر شامل خریداران و فروشندگان را جذب کند. در مقابل ایران با حدود ۸۰ میلیون جمعیت بیش از ۴ میلیون دستگاه کارت خوان فروشگاهی دارد.
این مقایسه نشان می دهد که مسیر گذار از کارت به موبایل نه یک شبه و نه صرفاً با توسعه فناوری بلکه با بازنگری در مدل های کسب و کار و زیرساخت های قانونی و نظارتی ممکن می شود.
چرا پرداخت کارتی به این زودی حذف نمی شود؟
با وجود رشد پرداخت موبایلی چند عامل مهم مانع حذف سریع کارت ها می شود:
۱. زیرساخت گسترده کارت خوان: با بیش از ۴ میلیون دستگاه کارت خوان فعال در کشور سرمایه گذاری عظیمی روی این زیرساخت انجام شده که به سادگی قابل جایگزینی نیست.
۲. بلوغ ناقص بازار: نبود تکلیف کامل در حوزه مجوزها قوانین و حقوق مصرف کننده ریسک سرمایه گذاری روی پرداخت های نفر به نفر را افزایش می دهد.
۳. عادت رفتاری کاربران: تغییر رفتار پرداخت فرآیندی تدریجی است و نیازمند آموزش و اعتمادسازی گسترده است.
۴. نقش دستگاه های واسط: تا زمانی که زیرساخت های نفر به نفر کامل نشود صنعت پرداخت باید هزینه تجهیزات واسط و ارتقای آن ها را برای پشتیبانی از پرداخت موبایلی وایرلس تقبل کند.
تحول دیجیتال: فراتر از تعداد تراکنش ها
صنعت پرداخت ایران در سال های اخیر شاهد تحولات دیجیتال گسترده ای بوده است. از کیف پول های الکترونیکی و دیجیتال گرفته تا پرداخت بدون تماس از طریق فناوری های QR Code و NFC و پرداخت های موبایلی درون برنامه ای و پرداخت های با یک کلیک.
با این حال نکته کلیدی این است که رشد تعداد تراکنش ها به تنهایی تضمین کننده پایداری اقتصادی شرکت های پرداخت نیست. صنعت پرداخت کشور در مسیر تحولی قرار دارد که در آن مدل های درآمدی سنتی مبتنی بر کارمزد تراکنش با چالش های جدی مواجه شده و شرکت ها باید به دنبال مدل های کسب و کار پایدارتر باشند.
جمع بندی: همزیستی نه حذف
بر اساس شواهد موجود سناریوی واقع بینانه برای آینده صنعت پرداخت ایران «همزیستی» پرداخت موبایلی و کارتی است نه حذف یکی به نفع دیگری. در کوتاه مدت و میان مدت:
-
کارت های بانکی همچنان به عنوان زیرساخت اصلی پرداخت باقی می مانند اما نقش آن ها از یک ابزار فیزیکی به یک هویت دیجیتال متصل به موبایل تغییر می کند.
-
پرداخت موبایلی به عنوان مکمل و در برخی موارد جایگزین رشد خواهد کرد اما سرعت این رشد به بلوغ زیرساخت های قانونی نظارتی و فنی وابسته است.
-
شرکت های پرداخت باید از تمرکز صرف بر تعداد تراکنش به سمت ایجاد ارزش افزوده واقعی و مدل های درآمدی پایدار حرکت کنند.
در نهایت تحول واقعی زمانی رخ می دهد که زیرساخت های قانونی و فنی به بلوغ برسند و کاربر نهایی تجربه ای امن سریع و آسان را در هر دو کانال تجربه کند. تا آن زمان کارت و موبایل نه رقیب که دو بال پرواز صنعت پرداخت کشور خواهند بود.