کودک کار

کودک کار (child labor) کیست؟ کودکی که مشغول به فعالیت و کاری بیرون از منزل  است که برای سلامتی فیزیکی، روانی، اخلاقی و تحصیلی او مضر باشد.کودکانی که به علت وجود شرایط خانوادگی مشکلات اقتصادی و عوامل دیگر کمک خرج یا تنها تنها عامل در امد هستند.لازم به ذکر است که بین کودک کار و کودک خیابانی تفاوت است .لزوما هر کودک کاری کودک خیابانی نیست زیرا میتواند در لوای خانواده برای کمک به عائله و شرایط موجود در خانواده مشغول کار شود که این کار لزوما در خیابان نیست بلکه در مشاغل خانگی کارگاه ها و موارد دیگر است از سوی دیگر هر کودکی که در خیابان رویت میشود نیز لزوما مشغول کار نیست بلکه عموما در زمره تکدی گدایی و ولگردی محسوب میشوند. پس کودک خیابان یا (street children) کودکانی هستند که به صورت فردی یا گروهی برای امرار معاش مجبور به اقدام کار در خیابان میباشند.سازمان جهانی بهداشت برای معرفی کودکان خیابانی این فاکتور ها را ارائه میدهد: -کودکانی که در خیابان ها زندگی میکنند و سرپناهی ندارند. -کودکانی که از خانواده خود رها شده و موقتا در خانه های متروک ساختمان ها زندگی میکنند یا از منزل یک دوست به دوست دیگر میروند. - کودکانی که با خانواده خود تماس خود را حفظ میکنند ولی به علت فقر ،پرجمعیت بودن خانواده ها،سوء استفاده جنسی و جسمی در اکثر ساعات روز یا شب در خیابان به سر میبرند. -کودکان بی خانمان که در مراکز ویژه ای هستند اما امکان خطر بازگشتشان به همان وضعیت هست! مطابق قانون مدنی ایران کودک یا طفل تحت عنوان واژه «صغیر» اطلاق میشود و صغیر فردی است محجور که به سن بلوغ نرسیده است.مطابق ماده 1210 حقوق مدنی در پسران 15 سال و در دختران 9 سال قمری سن بلوغ محسوب میشود و فرد در این سن قادر است اعمال حقوقی انجام دهد و مسئولیت کیفری داشته باشد.مطابق ماده 79 قانون کار مصوب 1369 «به کار گرفتن افراد زیر 15 سال ممنوع است»از سوی دیگر میدانیم سن قانونی 18 سال است از این رو در ماده 80 همین قانون،افراد 15 تا 18 سال را «کارگر نوجوان«نامیدند که کار کردن در این سن در صورتی که شغل شب نباشد،کار سخت و زیان اور و خطرناک نباشد و تحت شرایط دیگر مجاز دانسته شده است.اگر کارفرمایی که از این قانون تخطی کند مطابق ماده 176 قانون کار در سه مرحله به تادیه حقوق کارگر و پرداخت جریمه نقدی محکوم خواهد شد و در صورت تکرار تخلف به حبس از 91 روز تا 180 روز محکوم خواهد شد. برای بررسی حقوقی کودکار کار بهترین عنوان « جرم شناسی و بزه شناسی» است مسئله ی کودکان کار خصوصا با توجه به تاثیر شرایط اقتصادی جامعه بر زندگی افراد و افزایش چشمگیر کودکانی که برای تامین معاش وارد خیابان ها و کارگاه ها می شوند، سبب شده تا نوع برخورد ما با این موضوع و مسئولیتی که در قبال آنها به عهده میگیریم تبدئیل به بحثی حساس شود. در موارد زیادی شاهد برخورد نامناسب و بی احترامی و حتی برخوردهای فیزیکی شهروندان با این کودکان هستیم و از طرف مقابل هم می بینیم که مهربانی و کمک رسانی به این افراد گاهی وارد مسیر نامناسبی می شود. پس قبل از هر چیز شاید بد نباشد کمی قانون محور در این موضوع وارد شویم. در جرم شناسی کودکان کار،بر خلاف تصور عمومی کودک کار فقط کسی نیست که در خیابان کار میکند بلکه کارهای خانگی زیر نظر والدین،باندهای تبهکاری،فروخته شدن از نوزادی یا ربوده شدن کودکان استفاده در جا به جایی مواد مخدر از این کودکان،هرزه نگاری جنسی،دزدی ،فروش اعضای بدن و قاچاق انسان نیز در محوریت کودکان کار قرار میگیرد. یکی از دلایلی که کودکار کار را به سمت بزرهکاری سوق میدهد واماندن آنها از تحصیل دوری از محیط اموزشی و تربیتی است.بر اساس ماده ی 79 قانون کار ایران، اشتغال به کار کودکان زیر 15 سال ممنوع و کارفرما متخلف محسوب میشود. اما چیزی که امروز به آسیب اجتماعی حاد تبدیل شده این است که گاهی کارفرما فردی غریبه نیست بلکه والدین آن کودک هستند! در این صورت چه؟ آیا قانون برای آنها نیز تخلفی قائل است؟ گرچه آن پدر و مادر را شرایط اقتصادی، فقر، بیکاری و هزار معضل دیگر به این وا میدارد اما این دلیل نمی شود که مجوزی برای اشتثمارگری کودکان صادر شود. اکثر بچه های کار از تحصیل وا مانده اند. این در حالی است که اصل سوم قانون اساسی تحصیل بدون مانع را برای فرزندان جامعه تدبیر کرده است به موجب ماده 4  قانون حمایت از کودکان و نوجوانان 1381 که برای حمایت افراد زیر 18 سال نگارش شده است، ممانعت از تحصیل کودکان از سوی والدین به مجازات کیفری 3 ماه و یک روز تا 6 ماه حبس یا تا 10 میلیون ریال جزای نقدی است و اگر به موجب قانون دیگری مجازاتی شدید تر در نظر گرفته شده باشد مجازات اشد جاری خواهد شد.والدین در صورت تمکن مالی باید موجبات تحصیل فرزند را فراهم کنند و الا حداکثر 3 سال حبس برایشات تدبیر شده است و در صورتی که تمکن مالی نداشته باشند باید از حمایت دولت برخوردار شوند در هر دو صورت جلوگیری از تحصیل کودکان مطابق قانون تخلف است.اما نکته اینجا است که در صورت عدم تمکن مالی والدین دست دولت برای ضمانت اجرای کیفری بسته میشود و تنها از سوی حمایت قشر فقیر میتواند به چنین خانواده هایی کمک کند تا بتوانند فرزندان خود را به مدرسه بفرستند. از سوی دیگر به موجب ماده ی 4 قانون حمایت از کودکان و نوجوانان مصوب 1381 هرگونه صدمه، اذیت و آزار و شکنجه جسمی و روحی کودکان و نادیده گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی و ممانعت از تحصیل آنها ممنوع است و مرتکب، به سه ماه و یک روز تا 6 ماه حبس و یا جزای نقدی محکوم میشود. پس طبق این قانون حتی اسیب زدن جسمانی به این کودکان مجازات در پی دارد «کودک آزاری » عنوانی است که شامل مصادیق مختلف میشود وارد کردن صدمات جسمی ،ضرب و شتم،وارد کردن اسیب های روحی با توهین تحقیر و الفاظ زشت،دست درازی و تجاوز جنسی ،وادار کردن کودک به کار سخت بکارگیری کودکان در محیط های صنعتی و خطیر و یا خرید فروش مواد مخدر جرم است و با توجه به قانون دارای مجازات کیفری خواهد بود مطابق همین قانون افرادی که کودک را به خرید فروش قاچاق و بهره کشی در راستای اعمال خلاف میکنند نیز به مجازات 6 ماه تا 1 سال حبس پرداخت جزای نقدی و جبران خسارت محکوم میشود نکته مهم تر این است که اگر رفتار های مذکور علیه کودک خود انجام شود نیز جرم است و شخص اشد مجازات را در پی خواهد داشت زیرا جرم علیه کودکان عمومی است و از این رو هر کس شاهد ارتکاب چنین جرایمی بر کودکانی باشد میتواند اعلام شکایت و به مراجع ذی ربط اطلاع دهد.دزدیدن کودک به هر منظوری تحت عنوان «کودک ربایی»قابل پیگرد کیفری است و کودک ربایی یکی از جنایات بر علیه کودکان است از سوی دیگر مخفی کردن نوزاد متولد شده که اغلب به منظور فروختن آن یا استفاده از آن کودک برای کار است بر اساس ماده 631 قانون مجازات اسلامی «هر کس طفل تازه متولد شده را بدزدد یا مخفی کند یا او را به جای طفل دیگری یا متعلق به زن دیگر قلمداد کند به 6 ماه تا 3 سال حبس محکوم خواهد شد (که طبق ماده اصلاحی1399 این مدت حبس نصف گردیده است).ولی آیا به راستی این قانون برای والدین ناآگاه نیز در حال اجرا است؟ کودکان کار چه چاره ای دارند جز اینکه نان آور خانه باشند؟ بچه هایی که از نوزادی فروخته میشوند و از بدو تولد کودک کار میشوند! ما در جامعه شاهد این هستیم که شهروندان بنا به احساسات خود مایل به حمایت و نگهداری از این فرزندان هستند و ممکن است ندانسته از روی حسن نیت بدون اطلاع به مراجع قضایی این کودکان را با خود به خانه برند.مطابق قانون تنها در صورتی میتوان کودکی را به سرپرستی گرفت که فرد ابتدا کودک را به بهزیستی معرفی .و پس از طی مراحل، درخواست خود را به اداره بهزیستی ارائه دهد و نگهداری غیرقانونی کودکان بی سرپرست و یافتن یک کودک و اطلاع ندادن به مراجع قضایی جرم است و مجازات در پی خواهد داشت.از جنبه دیگر ما شاهد تکدی گری ولگردی و گدایی کودکان خیابانی هستیم،تکدی گری یعنی گدایی و صدقه خواستن از دیگران است و چون افراد نسبت به کودکان دلسوزی و شفقت بیشتری دارند اغلی در این مورد شاهد سوء استفاده از کودکان هستیم. طبق ماده 713 قانون مجازات اسلامی اگر کسی کودک خود را وسیله تکدی قرار دهد به سه ماه تا دو سال حبس و استرداد اموال محصوله محکوم میشود . از جمله قوانین دیگر که میتوان در بزه شناسی کودکان کار بررسی کرد نکاح کودکان به منظور فروش طفل به منظور تمتع جنسی و بهره بری مالی والدین صورت میگیرد مطابق ماده 864 قانون مجازات اسلامی ازدواج قبل از بلوغ کودک بدون اذن ولی ممنوع است و مردی که با چنین کودکی ازدواج کند به حبس تعزیری درجه 6 محکوم میشود.نکته مهم در این قانون اذن ولی است! میتوان گفت نص قوانین موجود برای مبارزه با چنین امری کافی نیست. در قانون نیامده برای برخورد با پدر و مادر خاطی چه باید کرد. در قانون مصادیق به قدر لازم واضح نیست. نکته اصلی این است که قانون باید با نیاز روز به روز رسانی شود و مطابق شرایط موجود تدبیر کند.ولی قهری پدر یا جد پدری یا همان سرپرست قانونی طفل است.حضانت قابل انتقال است اما ولایت همواره بر پدر و جد پدری است و گاها نبود تبصره هایی برای دایره ی عمل ولی قهری همین امر باعث میشود با سرپوش حق ولایت کودکان مورد استثمار والدین قرار گیرند ازدواج های از روی منفعت بهره کشی های مالی از طفل کودک ازاری ها و خیلی موارد دیگر که چون در دامان خانواده صورت میگیرد مجالی به دخالت مستقیم قانون نمیدهد براب داشتن قانونی کارآمد باید نهادهای تازه تر با نیروهایی تازه نفس تر برای رسیدگی به این امر گمارده شود. وکلا، آسیب شناسان، پدر و مادر عامی، اقتصاد دانان و به طور کلی از هر متخصصی برای تقنین مرتبط با کودکان و کودک کارها باید استفاده شود. قانون نه فقط نه تنها به عنوان اعلان حاکم و محکوم بلکه باید به صورت عملی در کشور اجرا شود. قانون نمادین امری را حل نخواهد کرد. چنین مسائلی آنقدر اجتماعی هستند که یا باید قانون گذار نص صریحی برایش تعریف کند یا برای کنترل آن چاره ای اندیشیده شود و حتی به بخش خصوصی اختیار عمل های بیشتری ارائه شود. اضافه بر این اینها بهتر است نشست ها عامیانه تر شود، در پارک ها و مکان های عمومی میان مردمی که بعضا نمیدانند نشست و سمینار چیست به این مسائل و نحوه ی برخورد با این کودکان آموزش داده شود زیرا این مردم اند که هر روز با این کودکان رو به رو میشوند پس باید بدانند، مجهز شوند تا بتوانند بهترین عملکرد را داشته باشند.به طور کل مسئوله کودک کار و کودکان خیابانی یک امر جرم شناسانه است برای خود جهانی است، دلایل متعددی برای این که ما شاهد یک کودک کار یا خیابانی باشیم وجود دارد از خشونت های درون یک خانواده اختلاف والدین طلاق بی سرپرستی بد سرپرستی اعتیاد والدین گرفته تا مهمترین آن که فقر است که میتواند حتی یک کودک کار را به یک کودک خیابانی تبدیل کند و از یک کودک قربانی حتی شاهد یک کودک بزهکار باشیم که این خود مقوله ای جدا و نیاز به بررسی های بیشتری دارد. ناخواسته وقتی درباره مسائل اجتماعی مینویسیم قلممان تلخ میشود زیرا درد دل را مینویسد اما بهترین طریق آن است که  اگر درد گفته میشود درمان نیز گفته شود. خیلی ها می گویند ایران استثنا نیست، بله همه ی کشوها در آمارها و بررسی ها حول موضوع کودک کار، با چنین مقوله هایی مواجه اند اما به حقیقت،مقایسه در این امر باطل است زیرا ما را دچار یک بی حسی اجتماعی میکند ما باید این امر را در کشورمان به حداقل برسانیم. صحیح ترین رفتار در مواجه شدن با کودک کار تماس با اورژانس آسیب های اجتماعی است به شماره 123 این اورژانس هم به سلامت کودک رسیدگی میکند هم به دنبال خانواده او میگردد و در جهت توانمند سازی این کودکان قدم بر میدارد.امروز نسبت به گذشته سازمان های مردم نهاد، سازمان های دولتی و خیریه ها سالانه آمار قابل توجهی از کودکان کار و حتی خانواده ی ایشان را مورد جمایت خود قرار می دهند اما این امر یک مسئولیت اجتماعی است، ما به عنوان شهروندان، مسئولیت شخصی در قبال کودکان کار داریم. اگر بخواهیم به ریشه کنی فکر کنیم شاید امری غیر قابل تحقق به نظر برسد چون اصولا هیچ امری در یک اجتماع صد در صدی قابل رفع نیست اما برداشتن کوچکترین قدم میتواند نتایج عظیمی با خود داشته باشد. در این مقاله روی صحبتم با خودم و شماست؛ همه ی ما از یک تن هستیم، وقتی کودک کار آسیب می بیند به عنوان عضوی از این تن، ما نیز آسیب خواهیم دید از این رو لازم است از قوانین موجود آگاه باشیم و مطابق آن عمل کنیم.